Osteopatiya nədir?

Bu səhifədə

1. Qısa tərif
2. Osteopat kimdir?
3. Osteopatiyanın qısa tarixi
4. Əsas prinsiplər
5. Osteopatiyada beş model
6. Osteopatik texnikalar
7. Elmi sübutlar: nə məlumdur, nə məlum deyil?
8. Təhlükəsizlik
9. Osteopatiya təhsili və tənzimlənməsi dünyada
10. Osteopatiya, fizioterapiya və manual terapiya: fərqlər
11. Miflər və faktlar
12. Davamı
13. Mənbələr

Qısa tərif

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 2010-cu ildə dərc etdiyi osteopatiya təhsili standartlarına görə, osteopatiya diaqnostika və müalicədə əllə təmasa əsaslanan yanaşmadır. O, sağlamlıqda və xəstəlikdə bədən, zehin və ruhun qarşılıqlı əlaqəsini nəzərə alır, bədənin struktur və funksional bütövlüyünə və orqanizmin özünü bərpa etmə meylinə xüsusi diqqət yetirir.

Osteopatlar fizioloji funksiyanı yaxşılaşdırmaq və ya somatik disfunksiya nəticəsində pozulmuş homeostazı dəstəkləmək üçün müxtəlif manual texnikalardan istifadə edirlər. Somatik disfunksiya dayaq-hərəkət sistemi strukturlarının — sümüklərin, oynaqların, əzələ və fassiyaların — və onlarla bağlı damar, limfa və sinir elementlərinin funksiyasının pozulmasıdır.

ÜST-ün sənədində osteopatiya fizioterapiyadan və şiropraktikadan fərqli sahə kimi təsvir olunur, baxmayaraq ki, bəzi texnikalar üst-üstə düşür. ÜST osteopatiyanı xəstəliyə deyil, pasiyentə yönəlmiş yanaşma kimi xarakterizə edir.

Osteopat kimdir?

“Osteopat” sözü müxtəlif ölkələrdə fərqli peşəni ifadə edir:

• ABŞ-da osteopatik həkimlər (D.O.) tam tibb təhsili alır və təbabətin bütün sahələrində, o cümlədən dərman təyin edərək və əməliyyat apararaq işləyirlər. ABŞ-da təxminən 141 min osteopatik həkim var ki, bu da ölkədəki həkimlərin 11%-dən çoxudur.
• Avropanın və dünyanın bir çox ölkəsində osteopatlar həkim olmayan səhiyyə mütəxəssisləridir. Onlar tibb fakültəsində oxumur, dərman yazmır və əməliyyat etmirlər. Əsasən dayaq-hərəkət sistemi ilə bağlı şikayətlərdə manual yanaşmalar tətbiq edirlər.
• Bir sıra ölkələrdə osteopatiyadan həkimlər, fizioterapevtlər və digər səhiyyə mütəxəssisləri əlavə təhsil alaraq öz ixtisasları çərçivəsində istifadə edirlər.

Osteopatiyanın qısa tarixi

1. 1870-ci illərAmerikalı həkim Endryu Teylor Still (1828–1917) yeni müalicə sistemi üzərində işləyir. 1885-ci ildə bu sistem “osteopatiya” adını alır.
2. 1892Still ABŞ-ın Missuri ştatının Kirksvil şəhərində ilk osteopatiya məktəbini — Amerika Osteopatiya Məktəbini açır.
3. 1917Con Martin Litlcon Londonda Britaniya Osteopatiya Məktəbini təsis edir. Bu məktəbin varisi bu gün də fəaliyyət göstərir.
4. 1898–1939Still-in tələbəsi Uilyam Qarner Sazerlend kəllə sümüklərinin tikişləri üzərində müşahidələrə başlayır və 1939-cu ildə kranial konsepsiyanı (“ilkin tənəffüs mexanizmi”) irəli sürür.
5. 1950–1960-cı illərAmerikalı osteopat Lourens Cons SCS (gərginlik–əks gərginlik) texnikasını işləyib hazırlayır.
6. 1980-ci illərFransız osteopat və fizioterapevt Jan-Pyer Barral visseral manipulyasiya metodunu sistemləşdirir və 1985-ci ildən tədris edir.
7. 1993Böyük Britaniyada “Osteopatlar haqqında” qanun qəbul olunur, Ümumi Osteopatiya Şurası yaradılır.
8. 1999Hamburqda Osteopathie Schule Deutschland təsis edilir.
9. 2010ÜST osteopatiya təhsili üzrə standartlar sənədini dərc edir.
10. 2015Avropa Standartlaşdırma Komitəsi osteopatik səhiyyə xidmətləri üzrə EN 16686 standartını qəbul edir.

Əsas prinsiplər

1953-cü ildə Kirksvildə formalaşdırılmış klassik prinsiplər:

1. Bədən vahid bütövdür.
2. Bədən özünü tənzimləmə mexanizmlərinə malikdir.
3. Quruluş və funksiya qarşılıqlı əlaqədədir.
4. Rasional müalicə bu üç prinsipin anlaşılmasına əsaslanır.

2002-ci ildə Amerika Osteopatiya Assosiasiyasının jurnalında bu prinsiplərin müasir şərhi təklif olunub. Həmin şərhdə insan bədən, zehin və ruhun dinamik qarşılıqlı təsirinin məhsulu kimi təsvir olunur. Sağlamlığı qorumaq və bərpa etmək qabiliyyəti, bu qabiliyyətə daxili və xarici amillərin təsiri və dayaq-hərəkət sisteminin rolu vurğulanır. Müalicə prinsipləri arasında pasiyentin mərkəzdə olması, pasiyentin öz sağlamlığına görə məsuliyyəti və sübuta əsaslanan klinik təlimatlardan istifadə də var.

Osteopatiyada beş model

ÜST-ün sənədinə görə osteopatlar pasiyenti qiymətləndirərkən və müalicəni planlaşdırarkən beş struktur–funksiya modelindən, adətən birlikdə, istifadə edirlər:

Osteopatik texnikalar

ÜST texnikaları təsir prinsipinə görə qruplaşdırır:

Elmi sübutlar: nə məlumdur, nə məlum deyil?

Osteopatik manipulyativ müalicənin effektivliyi ən çox dayaq-hərəkət sistemi ağrılarında öyrənilib. Aşağıdakı cədvəl sistematik icmallara və klinik təlimatlara əsaslanır. Ağrı göstəriciləri 100 ballıq şkala üzrə verilir.

Klinik təlimatlar. Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE) bel ağrısı üzrə təlimatında manual terapiyanı yalnız məşqləri də əhatə edən kompleks müalicənin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirməyi tövsiyə edir.

Nəticə. Osteopatik müalicə bəzi dayaq-hərəkət sistemi ağrılarında, xüsusən məşqlərlə birlikdə, kiçik və ya orta dərəcəli fayda verə bilər. Daxili orqan xəstəlikləri, uşaqlarda inkişaf problemləri və bir çox digər vəziyyət üçün effektivlik sübut olunmayıb. Elmi ədəbiyyatı tənqidi qiymətləndirmək ÜST-ün osteopatlar üçün müəyyən etdiyi əsas bacarıqlardan biridir. Akademiyada bu bacarıq xüsusi diqqət tələb edən mövzu kimi öyrədilir.

Ətraflı: Bel ağrısında manual terapiya · Osteopatiya və uşaqlar

Təhlükəsizlik

Yüngül reaksiyalar tez-tez olur. Osteopatik müalicədən dərhal sonra yan reaksiyalar müraciətlərin təxminən 2,5%-də qeydə alınıb — əsasən ağrı və narahatlıq (Degenhardt 2018). Manual terapiyaya dair icmala görə, yüngül və ya orta dərəcəli, qısamüddətli reaksiyalar (ağrı, yorğunluq) müşahidə tədqiqatlarında pasiyentlərin təxminən 41%-ində, randomizə olunmuş tədqiqatlarda isə təxminən 22%-ində rast gəlinir (Carnes 2010).

Ciddi fəsadlar nadirdir, lakin mümkündür. Ciddi hadisələr əsasən boyun nahiyəsində manipulyasiyadan sonra və diaqnozu qoyulmamış xəstəliyi olan pasiyentlərdə təsvir olunub. Amerika Ürək Assosiasiyası pasiyentlərin boyun manipulyasiyası ilə boyun arteriyalarının disseksiyası arasındakı statistik əlaqə barədə məlumatlandırılmasını tövsiyə edir (Biller 2014).

Əks-göstərişlər

ÜST-ün sənədində birbaşa texnikalar üçün, məsələn, aşağıdakı əks-göstərişlər sadalanır:

• qanaxma pozuntuları və ya qan laxtalanmasına nəzarət olunmadan antikoaqulyant qəbulu;
• sümük, vətər, bağ və ya oynağı zəiflədən xəstəliklər (metastatik, metabolik, revmatoid);
• müalicə nahiyəsində: aorta anevrizması, açıq yara və ya yaxın vaxtlarda keçirilmiş əməliyyat, kəskin baş travması, beyinə qansızma və ya kəskin işemiya, şübhəli damar anomaliyası, kəskin qarın ağrısı, nevroloji əlamətləri güclənən kəskin disk yırtığı, kauda ekvina sindromu, şiş, sümük infeksiyası;
• manipulyasiya (HVLA) üçün əlavə olaraq: kəskin sınıq, qeyri-stabil sümük və ya oynaq, cərrahi fiksasiya nahiyəsi, hematoma, absses.

Bir nahiyədə və ya bir texnika üçün əks-göstəriş başqa nahiyədə və ya başqa texnika ilə işləməyi mütləq istisna etmir. Bu qərarı yalnız hazırlıqlı mütəxəssis verə bilər.

Qırmızı bayraqlar

Aşağıdakı əlamətlər olduqda osteopatik müalicə təxirə salınmalı və pasiyent təcili həkimə yönləndirilməlidir:

• travmadan sonrakı şiddətli ağrı;
• qızdırma, izahı olmayan arıqlama, xərçəng anamnezi;
• istirahətdə və gecə keçməyən, güclənən ağrı;
• ətraflarda güclənən zəiflik və ya uyuşma;
• sidik və ya nəcis ifrazının pozulması, aralıq nahiyəsində hissiyyatın itməsi;
• boyun ağrısı ilə birlikdə başgicəllənmə, ikigörmə, nitq və ya udma pozuntusu, qəfil şiddətli baş ağrısı;
• kəskin qarın ağrısı.

Beynəlxalq Ortopedik Manual Fizioterapevtlər Federasiyası (IFOMPT) onurğa nahiyəsində ciddi xəstəliklərin və boyun damarları ilə bağlı risklərin skrininqi üçün ayrıca klinik çərçivələr hazırlayıb.

Osteopatiya təhsili və tənzimlənməsi dünyada

ÜST-ün təhsil standartları

ÜST iki təhsil modeli təsvir edir:

• I tip — əvvəllər tibbi təhsil almamış, orta məktəbi bitirmiş şəxslər üçün: adətən 4 illik əyani təhsil, təxminən 4200 saat, o cümlədən ən azı 1000 saat nəzarət altında klinik praktika.
• II tip — artıq səhiyyə sahəsində təhsil almış mütəxəssislər üçün: məqsəd və məzmun eynidir, müddət tələbənin əvvəlki təhsilinə uyğunlaşdırılır, adətən təxminən 1000 saat. Məzunlar I tip məzunları ilə eyni bacarıqları nümayiş etdirməlidirlər.

ÜST-ün sənədi osteopatlar üçün 12 əsas bacarıq müəyyən edir. Bunlar arasında differensial diaqnostika və müalicənin planlaşdırılması, palpasiya və klinik bacarıqlar, fiziki müayinə, görüntüləmə və laborator nəticələrin şərhi, göstəriş və əks-göstərişlərin dərin bilinməsi, elmi ədəbiyyatın tənqidi qiymətləndirilməsi var.

Avropa standartı

EN 16686:2015 osteopatik səhiyyə xidmətləri, onların şəraiti, təhsil və peşə etikası üzrə Avropa standartıdır. Bu standart könüllüdür: qanun deyil, məktəbləri akkreditə etmir və fəaliyyət üçün lisenziya vermir.

Dünyada tənzimlənmə

Osteopatik Beynəlxalq Alyansın (OIA) 2025-ci il hesabatına görə, osteopat adı təxminən 15–16 ölkədə qanunla qorunur və ya osteopatiya səhiyyə peşəsi kimi tanınır. Osteopatik həkimlər isə 57 ölkədə fəaliyyət göstərə bilirlər.

Osteopatiya, fizioterapiya və manual terapiya: fərqlər

Bu sahələr bir-birini istisna etmir. Osteopatiya ən çox səhiyyə mütəxəssisinin — həkimin və ya fizioterapevtin — bilik və bacarıqlarını genişləndirən əlavə ixtisas kimi öyrənilir.

Miflər və faktlar

Davamı

• 4 illik osteopatiya proqramı
• Tədris planı: 4 ildə 40 modul
• Bilik bazası: sübuta əsaslanan məqalələr

Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (2010). Osteopatiya üzrə təlim standartları. ISBN 978-92-4-159966-5. who.int (yeni pəncərədə)
2. Rogers F. J. və həmk. (2002). Osteopatik tibbin təklif olunan prinsipləri. J Am Osteopath Assoc, 102(2):63–65. PMID 11866391. PubMed: 11866391 (yeni pəncərədə)
3. Zegarra-Parodi R. və həmk. (2022). Osteopatiyada ənənə və sübuta əsaslanan yanaşma. Healthcare. DOI: 10.3390/healthcare11010010 (yeni pəncərədə)
4. Amerika Osteopatik Tibb Kollecləri Assosiasiyası — osteopatik tibb haqqında aacom.org (yeni pəncərədə)
5. A. T. Still Universiteti — osteopatiyanın tarixi atsu.edu (yeni pəncərədə)
6. Health Sciences University — Britaniya Osteopatiya Məktəbinin varisi hsu.ac.uk (yeni pəncərədə)
7. Barral İnstitutu — Jan-Pyer Barral haqqında barralinstitute.com (yeni pəncərədə)
8. Böyük Britaniya: “Osteopatlar haqqında” 1993-cü il qanunu, 32-ci bölmə. legislation.gov.uk (yeni pəncərədə)
9. EN 16686:2015. Osteopatik səhiyyə xidmətlərinin göstərilməsi (Avropa standartı). sis.se (yeni pəncərədə)
10. Osteopatik Beynəlxalq Alyans (2026). Qlobal hesabat: icmal (2025-ci il məlumatları). oialliance.org (yeni pəncərədə)
11. İsveçrə: Səhiyyə peşələri haqqında federal qanun. fedlex.admin.ch (yeni pəncərədə)
12. Finlandiya: 564/1994 saylı fərman. finlex.fi (yeni pəncərədə)
13. İtaliya: 131/2021 saylı prezident fərmanı. normattiva.it (yeni pəncərədə)
14. Almaniya: Düsseldorf Ali Vilayət Məhkəməsinin 8 sentyabr 2015-ci il tarixli qərarı (I-20 U 236/13). nrwe.justiz.nrw.de (yeni pəncərədə)
15. Türkiyə: Ənənəvi və komplementar tibb tətbiqləri haqqında əsasnamə (Rəsmi Qəzet, 27 oktyabr 2014). resmigazete.gov.tr (yeni pəncərədə)
16. Azərbaycan Respublikasının “Özəl tibbi fəaliyyət haqqında” Qanunu (30 dekabr 1999, № 789-IQ). sehiyye.gov.az (yeni pəncərədə)
17. NICE NG59 (2016, 2026-cı il düzəlişləri). Bel ağrısı və siyatika: qiymətləndirmə və müalicə. nice.org.uk (yeni pəncərədə)
18. Franke H. və həmk. (2014). Qeyri-spesifik bel ağrısında osteopatik manipulyativ müalicə: sistematik icmal və meta-analiz. BMC Musculoskelet Disord. DOI: 10.1186/1471-2474-15-286 (yeni pəncərədə)
19. Franke H. və həmk. (2017). Hamiləlik dövründə və doğuşdan sonra bel və çanaq ağrısında osteopatik müalicə. J Bodyw Mov Ther. DOI: 10.1016/j.jbmt.2017.05.014 (yeni pəncərədə)
20. Franke H. və həmk. (2015). Qeyri-spesifik boyun ağrısında osteopatik müalicə. Int J Osteopath Med, 18(4):255–267. DOI: 10.1016/j.ijosm.2015.05.003 (yeni pəncərədə)
21. Nguyen C. və həmk. (2021). Xroniki bel ağrısında osteopatik müalicə ilə imitasiya müalicənin müqayisəsi: randomizə olunmuş tədqiqat. JAMA Intern Med. DOI: 10.1001/jamainternmed.2021.0005 (yeni pəncərədə)
22. Ceballos-Laita L. və həmk. (2024). Osteopatik müalicə ilə imitasiya müalicənin müqayisəsi: meta-analiz. Diseases. DOI: 10.3390/diseases12110287 (yeni pəncərədə)
23. Bagagiolo D. və həmk. (2022). Osteopatik manipulyativ müalicənin effektivliyi və təhlükəsizliyi: sistematik icmalların icmalı. BMJ Open. DOI: 10.1136/bmjopen-2021-053468 (yeni pəncərədə)
24. Müller A. və həmk. (2014). Qıcıqlanmış bağırsaq sindromunda osteopatik müalicə: sistematik icmal. J Am Osteopath Assoc. DOI: 10.7556/jaoa.2014.098 (yeni pəncərədə)
25. Cerritelli F. və həmk. (2017). Baş ağrısında osteopatik müalicə: sistematik icmal. J Pain Res. DOI: 10.2147/JPR.S130501 (yeni pəncərədə)
26. Roberti və həmk. (2026). Miqrendə osteopatik müalicə: meta-analiz. J Osteopath Med. DOI: 10.1515/jom-2025-0234 (yeni pəncərədə)
27. Lanaro D. və həmk. (2017). Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə osteopatik müalicə: meta-analiz. Medicine (Baltimore). DOI: 10.1097/MD.0000000000006408 (yeni pəncərədə)
28. Posadzki P. və həmk. (2022). Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə osteopatik müalicə: yenilənmiş icmal. J Clin Med. DOI: 10.3390/jcm11154455 (yeni pəncərədə)
29. Posadzki P. və həmk. (2013). Uşaqlarda osteopatik müalicə: sistematik icmal. Pediatrics. DOI: 10.1542/peds.2012-3959 (yeni pəncərədə)
30. Dobson D. və həmk. (2012). Körpə kolikində manipulyativ terapiya. Cochrane icmalı. DOI: 10.1002/14651858.CD004796.pub2 (yeni pəncərədə)
31. Guillaud A. və həmk. (2016). Kranial osteopatiyada diaqnostikanın etibarlılığı və klinik effektivlik: sistematik icmal. PLoS One. DOI: 10.1371/journal.pone.0167823 (yeni pəncərədə)
32. Guillaud A. və həmk. (2018). Visseral osteopatiyada diaqnostikanın etibarlılığı və klinik effektivlik: sistematik icmal. BMC Complement Altern Med. DOI: 10.1186/s12906-018-2098-8 (yeni pəncərədə)
33. Zipp və həmk. (2025). Osteopatiya üzrə sistematik icmalların icmalı. J Bodyw Mov Ther. DOI: 10.1016/j.jbmt.2025.03.018 (yeni pəncərədə)
34. Degenhardt B. F. və həmk. (2018). Osteopatik müalicədən sonrakı yan reaksiyalar. J Am Osteopath Assoc. DOI: 10.7556/jaoa.2018.033 (yeni pəncərədə)
35. Carnes D. və həmk. (2010). Manual terapiyada yan təsirlər: sistematik icmal. Man Ther. DOI: 10.1016/j.math.2009.12.006 (yeni pəncərədə)
36. Biller J. və həmk. (2014). Boyun arteriyalarının disseksiyası və boyun manipulyasiyası: Amerika Ürək Assosiasiyasının bəyanatı. Stroke. DOI: 10.1161/STR.0000000000000016 (yeni pəncərədə)
37. Finucane L. M. və həmk. (2020). Onurğa nahiyəsində ciddi patologiyanın tanınması: IFOMPT çərçivəsi. J Orthop Sports Phys Ther. DOI: 10.2519/jospt.2020.9971 (yeni pəncərədə)
38. Rushton A. və həmk. (2023). Manual terapiyadan əvvəl boyun damarları ilə bağlı risklərin qiymətləndirilməsi: IFOMPT çərçivəsi. J Orthop Sports Phys Ther. DOI: 10.2519/jospt.2022.11147 (yeni pəncərədə)